De Romantiek: kleur in beweging

Vaak zijn het de terminale zieken, manisch depressieven of wanhopigen, die de rede verliezen en geen grip meer hebben op de realiteit. Ze zetten alles uitvergroot neer en dikken zaken aan. Ze zijn radicaal. Dat gedrag leunt sterkt aan bij de gedachtegang van de romantiek. Romantici inspireren zich op het gevoel, de deugd, het vaderland, de droom, de nacht, de religie, het mysterie, het onbewuste, het kosmische en de natuur. Er wordt troost en soelaas gevonden in zulke thema’s, omdat het eigen bestaan aanvoelt als onvolmaakt. De romanticus leeft in onvrede met zichzelf en de maatschappij.

De Romantiek is in feite een reactie op de starheid die het classicisme vaak bedreigde, en op het materialisme en rationalisme die de 19de eeuw beheersten. In de politiek wordt dit geuit door het verkiezen van gevoel boven intelligentie, inspiratie boven arbeid en revolutie boven hervorming.

Wat mij zo aanspreekt in de romantische beweging zijn haar typische kenmerken: ongeremde vrijheid van expressie, het primaat van het gevoel boven de rede en verwerping van het universele ten gunste van het individuele. De Romantiek was als een jacht op spontaniteit, directheid en de volheid van het leven. Het menselijke wonder van het genie ontslagen van elke morele verplichting, zoals Bolkestein het verwoord.

De Romantische stroming heeft ook een aantal prachtige kunstwerken voortgebracht. De Duitse romantische schilderkunst wordt vooral geassocieerd met Caspar David Friedrich die als geen ander de wezenstrekken uit de romantiek in beeld brengt. Het objectieve element in de schilderijen van deze Duitser is het landschap, het subjectieve element de romantische contemplatie van menselijke gestalten die, door de toeschouwer op de rug gezien, het landschap beschouwen. Friedrich schildert met een academische techniek. Er is geen zichtbare penseelstreek, maar een gladde schilderwijze als bij de schilders van het classicisme. Vaak werkt hij met een donkere voorgrond en dan via een krachtig gekleurd middenstuk naar een heldere achtergrond. De kleuren zijn irreëel en helpen meet typische romantische stemmingen, vooral gevoelens van oneindigheid en eenzaamheid te vertolken. Er hangt een sterk effect van licht en schaduw over zijn werk. De oneindige, eerdere lege, weidse en onherbergzame natuur dwingt ontzag af en wijst soms naar het religieus-mystieke.

Eén van mijn favoriete schilderijen is dan ook Friedrich’s “De Wandelaar boven de nevelzee”.

Op de voorgrond staat een jongeman op een rotsachtige afgrond, met zijn rug naar de kijker. Hij is gekleed in een donker groene overjas, en heeft een wandelstok in zijn rechterhand. Met zijn haar bevangen in een wind, kijkt de zwerver uit op een landschap bedekt door een dikke mist. Tevens kunnen bomen worden waargenomen op de steile hellingen. In de verte ziet men vervaagde bergen die iets meer stijgen in het westen, maar zachtjes afvlakken in het oosten. De doordringende mist strekt zich haast oneindig uit, maar vervaagd in de wolkenlucht en aan de horizon.

Het weerspiegelt de eenzaamheid van het individu dat gevlucht is uit een beklemmende, “ondankbare” maatschappij, diens hunkering naar het oneindige en geboeid contact met de mysterieuze kracht van de natuur. Anderzijds symboliseert het ook de heerschappij over een landschap, en de onbeduidendheid van het individu hierin. We zien geen gezicht, dus het is onmogelijk om te weten hoe de jongeman hier tegenover staat. De diepte en de breedte van het aangezicht en de stemmingen van oneindigheid en eenzaamheid zijn ontegensprekelijk prachtig.
Caspar_David_Friedrich_032_(The_wanderer_above_the_sea_of_fog)

De Franse romantische schilders leggen een iets andere klemtoon. De romantiek wordt namelijk ook gekenmerkt door een vrijheidsdrang, de Sturm-und-drang, en een sterk individualisme. Zij zijn een antwoord op het verstandelijke classicisme en liggen mee aan de basis van een groeiend nationalisme en het liberalisme.

Théodore Géricault’s “Vlot van de Méduse” is een typisch voorbeeld, maar is gebaseerd op waar gebeurde feiten. De Méduse, een schip, was op de klippen gelopen, waarna de passagiers na dagen rondzwalpen op een zelfgemaakt vlot, werden gered. Géricault heeft met uiterste zorg de feiten gereconstrueerd: hij bouwde het vlot na en bestudeerde stervenden in hospitalen.

Raft_of_the_Medusa_-_Theodore_Gericault

Dit doek symboliseert het Franse volk in zijn verzet tegen het reactionaire bewind dat op de Franse Revolutie volgde. Het verweert zich heroïsch en bewerkt zijn eigen redding. Dit thema wordt met veel pathos naar een diepere symboliek uitgewerkt: de mens is een schipbreukeling die op de zee van zijn onstuimige gevoelens rondzwalpt. Hij is gekweld en tussen zijn vrijheid en wanhoop worstelt hij.

Wat ik zo fantastisch vind aan Géricault’s werk is de aandacht voor het dramatische, heroïsche en het picturale.

De romantiek is wellicht vandaag in onze drukke, veeleisende en gejaagde maatschappij heel ver weg. Echter, een dergelijke cultuur van ondeugd en morele decadentie kan misschien in onzekere tijden toch ook wel houvast bieden voor sommige mensen.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *